Tối qua gần chín giờ, có em gái trong BNI nhắn hỏi thăm ba tôi. Hai câu ngắn ngủn:
“Mấy nay ba có khoẻ k anh?”
“Ba có ăn được nhiều k anh?”
Tôi gõ trả lời, nay ổng cũng kha khá đỡ hơn rồi. Gõ xong tôi gõ thêm câu nữa, đọc lại thấy nó đúng tới mức mắc cười.
“Giờ biểu là lên Sài Gòn đi khám lại. Mà ông lại không chịu đi.”
Rồi tôi gõ nốt cho vui: có một căn bệnh gọi là bệnh Sợ Sài Gòn.
Gửi xong tôi ngồi thừ ra, tay còn cầm cái điện thoại. Vì cái bệnh đó có thiệt bạn ơi. Nhà tôi có. Nhà mấy anh chị bạn tôi cũng có. Cứ tới đoạn rủ ông bà lên chơi vài bữa, hay lên khám lại cho chắc, là y như rằng nghe đúng mấy câu đó: “thôi khỏi, ba khoẻ rồi”, “để bữa khác”, “đi chi cho tốn”.
Ba tôi đâu phải người nhát
Nói cho công bằng với ổng cái đã.
Ba tôi ở Quảng Nam, làm nông, năm nay ngoài sáu chục. Cả đời quen tay chân. Hơn hai chục năm trời ổng sống dưới cái mức ổng kiếm được, kiếm mười xài bảy tám. Không đọc cuốn sách tài chính nào hết mà giữ được cái nết đó, tôi học hoài chưa bằng một góc.
Tết vừa rồi tôi bưng ly nước ra hiên, thấy ổng ngồi ở cái bàn gỗ, đeo kính lão, cầm điện thoại đưa ra xa xa, ngón trỏ dí từng nút cẩn thận như người ta gỡ mìn. Kế bên là cuốn sổ với cây viết. Mò tới đâu ghi tới đó. Bấm nút này ra cái gì, bước một mở cái nào, bước hai bấm cái nào. Tôi biểu để con làm cho, ổng nói gọn lỏn: tụi bây làm giùm riết rồi tao có biết gì đâu, để tao mò, mò được cái nào là của tao cái đó.
Ông già chịu ngồi ghi sổ để tự học cái điện thoại thì sợ gì chuyến xe đò.
Mà Sài Gòn ổng cũng lên rồi chớ đâu phải chưa biết đường vô đường ra. Tôi còn giữ tấm hình bữa tiễn ổng về quê.
Bữa tôi tiễn ông về. Ổ bánh mì ở cái quán vỉa hè gần bến xe, rồi ông lên xe.
Vậy mà giờ biểu lên khám lại thì ông lắc.
Nên cái ông né, chắc chắn không nằm ở quãng đường.
Miệng nói một đằng, bụng nghĩ một nẻo
Mấy câu ông bà hay đưa ra, nghe câu nào cũng có lý:
- Đi chi cho tốn tiền.
- Nhà cửa vườn tược, con gà con vịt ai coi.
- Ba khoẻ rồi, có sao đâu mà khám.
- Trên đó nóng, ngủ không được.
- Để bữa khác, mùa này bận.
Mấy lý do đó thiệt hết. Có điều nó chưa phải cái nặng nhất. Nó là cái vỏ người lớn tuổi đưa ra để khỏi phải nói cái ruột.
Mà con cái mình thì hay đi cãi ngay cái vỏ. Ba nói tốn tiền, mình nói tiền con lo được. Ba nói gà vịt ai coi, mình nói con nhờ chú Tư qua cho ăn. Cãi thắng ráo trọi rồi ổng vẫn không đi. Rồi mình quạu.
Dưới cái vỏ đó, theo cái tôi thấy ở nhà mình với nghe từ mấy anh chị bạn cùng cảnh, có sáu thứ.
1. Ở quê ổng biết hết, lên đây ổng không biết gì
Ở quê ba tôi là người biết đủ thứ. Biết đường tắt ra chợ, biết ông nào bán lúa giống thiệt, biết cái máy bơm hư chỗ nào, biết nhà nào đám giỗ ngày nào. Cả xóm có gì cũng chạy qua hỏi ổng.
Lên nhà con ở thành phố thì ngược lại. Không biết đường ra đầu hẻm. Không biết bấm cái nút nào cho ra nước nóng. Cái remote máy lạnh với remote tivi giống nhau, cầm lộn hoài. Ra khỏi cửa mấy chục mét là lạc. Muốn đi đâu ngồi chờ con rảnh chở đi.
Đi có một chuyến xe mà từ người lo cho cả nhà thành người phải nhờ con dắt.
Tụi mình thấy chuyện nhỏ xíu, ở vài bữa khắc quen. Với ông già sáu mấy tuổi, cả đời tự tay làm ra mọi thứ trong nhà, chuyện đó lớn lắm. Ở Sài Gòn ổng thành một người khác, mà ổng ngán chính cái người đó.
2. Ngồi không cả ngày, chịu gì nổi
Con đi làm từ sáng tới tối. Cháu đi học. Ổng ở nhà một mình, cửa đóng im ỉm, tivi mở mà chẳng có ai nói chuyện.
Người cả đời chân tay, ngồi không nửa buổi là bứt rứt. Ở quê sáng ra có việc liền: coi vườn, tưới cây, đi vòng vòng, gặp người quen chào một tiếng. Việc lặt vặt vậy đó mà nó làm cho một ngày có đầu có đuôi.
Lên đây ngày của ổng trống trơn. Trống riết rồi ổng tự thấy mình dư ra trong nhà con.
3. Ổng ngán cái tờ kết quả
Cái này đúng với nhà tôi ngay lúc này. Tôi đoán cũng đúng với nhiều nhà.
Câu “lên Sài Gòn khám lại” trong đầu tụi mình nghĩa là đi cho chắc ăn. Trong đầu người đang bệnh, nó nghĩa là đi nghe thêm một cái tin mà mình chưa muốn nghe.
Chưa khám thì còn ở trong cái vùng “chắc không sao”. Khám rồi, tờ giấy nó nói ra một thứ, mà nói rồi thì hết đường lùi. Nên ổng cứ hoãn. Ổng đâu có chủ quan, ổng đang né cái kết luận. Tụi mình cũng né y vậy thôi, chỉ là né chuyện khác.
Để ý cái này nè: con cái càng hối đi khám gấp, ông bà càng đinh ninh là bệnh nặng lắm rồi, rồi càng lùi.
4. Nhà con đẹp thiệt, mà ngủ không được
Nhà con cái xây khang trang, máy lạnh nệm êm đủ hết. Ổng nằm trằn trọc. Lạnh quá, cái gối lạ, ngoài đường xe chạy ầm ầm.
Ở quê ổng có cái ghế của ổng, cái bàn trà của ổng, chỗ ngồi hút thuốc quen chỗ. Bốn giờ mấy sáng dậy, pha bình trà, ra hiên ngồi. Mấy cái nếp đó giữ cho một ngày của ổng có chỗ bấu víu.
Lên thành phố gãy hết. Dậy sớm thì sợ động con cháu. Ra hiên thì lấy đâu ra cái hiên.
5. Tiền của con, ổng quy ra ngày công
Đời ba mẹ mình thương con theo kiểu hơi ngược: thương bằng cách ráng đừng làm tốn của con.
Nghe nói khám ở thành phố mấy triệu, trong đầu ổng không hiện ra con số đâu. Nó hiện ra bao nhiêu ngày công, bao nhiêu tạ lúa, bao nhiêu buổi con phải nghỉ làm chở ổng đi. Rồi ổng tặc lưỡi, thôi để tiền đó lo cho tụi nhỏ.
Ổng lắc đầu kiểu đó là đang thương con theo cách của ổng.
6. Cái này không ai nói ra
Ít ai nói thành lời, mà ngồi lâu với người già ở quê là biết nó có.
Người lớn tuổi sợ nằm xuống ở chỗ lạ. Đi bệnh viện xa, với ông, là bước qua cái cửa mà lỡ có gì thì không về được nữa. Cái nhà, cái bàn thờ, mảnh vườn, mấy người hàng xóm, đó mới là chỗ ông muốn ở cho tới lúc cuối.
Cái cổng này, cái sân này. Chỗ ông muốn ở cho tới lúc cuối.
Nên lúc ông nói “thôi ba ở nhà”, nhiều khi ông đang nói một câu khác nặng hơn nhiều. Mà cả ông lẫn mình đều không dám dịch nó ra.
Rồi tôi đọc lại cái tin nhắn của mình
“Giờ biểu là lên Sài Gòn đi khám lại.”
Biểu.
Cả nhà thương ba, lo cho ba, mà cách thương của tụi tôi là ra lệnh. Ba mẹ ở quê nghe cái giọng đó hiểu liền: tụi nó quyết xong rồi, giờ mình chỉ việc đi theo.
Cả đời ông là người quyết trong nhà. Tới tuổi này, cái ông còn giữ được nhiều khi chỉ còn cái quyền quyết chuyện của mình. Mình giành nốt cái đó thì ông giữ lại bằng cách duy nhất còn lại: lắc đầu.
Nhiều ông bà chống cái chuyến đi, thiệt ra là đang giữ cái quyền được quyết. Hiểu tới đây rồi thì cách mời phải khác.
Bảy cách tôi đang làm
Mấy cách này tôi đang làm, với thấy mấy anh chị bạn làm có kết quả. Không có phép màu gì đâu, nhưng đỡ hơn hẳn cái kiểu năn nỉ rồi giận.
1. Đổi lời mời từ “con lo cho ba” qua “ba giúp con một việc”.
Người già chịu đi vì thấy mình còn cần thiết, chớ không đi vì được thương hại. Giao cho ổng việc thiệt: coi giùm cái nhà tuần con đi công tác, đưa đón thằng cháu, chỉ tụi nhỏ trồng mấy chậu rau trên sân thượng. Có việc là có chỗ đứng, ngày cũng đỡ dài.
2. Tách chuyến đi ra khỏi cuộc khám.
Đừng gộp hai thứ vô một lời mời. Chuyến đầu chỉ ăn với chơi, gặp cháu, đi vòng vòng, không hẹn bệnh viện gì hết. Chừng nào thành phố hết lạ, ổng biết đường ra quán cà phê đầu hẻm, thì chuyện đi khám nhẹ đi nhiều. (Bác sĩ nói gấp thì khác, gấp thì coi cách số 6.)
3. Ghi ra giấy từng bước, đưa trước cho ổng.
Đi xe gì, mấy giờ chạy, mấy giờ tới, ngủ phòng nào, sáng ăn ở đâu, bữa nào về. Nghe rườm rà chớ nhớ lại chuyện ba tôi ngồi ghi từng bước bấm điện thoại vô cuốn sổ đi. Ổng không ngán cái mới, ổng ngán cái không biết trước. Cho biết trước là gỡ được nửa nỗi sợ.
4. Nói ngày về ngay trong lời mời.
“Ba lên năm bữa, chiều Chủ nhật con đưa ba về.” Có ngày về thì chuyến đi có bờ. Không nói ngày về thì trong bụng ổng đó là chuyến đi một chiều. Mà đi một chiều lên ở với con là nỗi sợ riêng của cả một thế hệ.
5. Đừng cãi cái lý do ổng nói ra. Hỏi một câu rồi im.
“Ba ngại nhất chuyện gì?” Hỏi xong đừng nói tiếp, đừng lo trấn an. Cái ổng nói ra đầu tiên thường vẫn là vỏ. Ngồi im chờ, cái thứ hai mới là ruột. Nghe được cái ruột rồi gỡ mới trúng, chớ không thì cứ đi cãi mấy con gà con vịt hoài.
6. Đi từng nấc, đừng nhảy một phát lên tuyến trên.
Khám ở trạm gần nhà trước, rồi bệnh viện huyện, rồi tỉnh. Cầm cái kết quả trong tay rồi hẵng tính đi xa. Mỗi nấc là một lần ổng quen dần với chuyện đi khám. Với lại có bác sĩ nào ổng tin thì nhờ chính người đó nói giùm một câu, ăn đứt cả nhà xúm vô hối.
7. Trả cái quyền quyết lại cho ổng, nói thẳng luôn.
“Ba đi hay không là ba quyết. Con chỉ nói cho ba đủ thứ để ba quyết cho đúng.” Nghe ngược đời, mà khi hết phải giữ cái quyền đó thì ổng cũng hết lý do để chống. Nhiều ông bà gật đúng ngay lúc con cái thôi ép.
Chuyện này y chang cái nghề của tôi
Mấy năm phụ các anh chị chủ doanh nghiệp bán hàng trên Internet, tôi gặp đúng cái kiểu này mỗi ngày, chỉ khác cái áo.
Khách nhắn “để em suy nghĩ thêm”, “mắc quá em ơi”, “để qua tháng”. Người bán non tay là lao vô cãi cái giá liền, bớt thêm vài trăm, rồi khách vẫn im re. Tại cái khách nói ra là vỏ. Cái thiệt nằm dưới thường là: sợ mua rồi không xài được, sợ mình dốt công nghệ theo không kịp, sợ về nhà bị người nhà nói.
Y chang ba tôi nói “đi chi cho tốn”.
Người bán giỏi họ không đi thắng cái vỏ. Họ hỏi thêm một câu rồi im mà nghe. Nghe ra cái ruột rồi thì gỡ nhẹ hều.
Cái nghe đó đâu phải năng khiếu trời cho. Nó là một quy trình, mà quy trình thì dựng được thành hệ thống. Tôi có chỉ cách dựng trong mấy khoá học của mình.
Còn nhà tôi thì sao
Ở nhà, ông cười kiểu này.
Ba tôi tới giờ vẫn chưa chịu đi.
Tôi viết bài này lúc chưa gỡ được gì hết. Viết tại vì tối qua, gửi cái tin nhắn đùa về bệnh Sợ Sài Gòn xong, tôi ngồi đọc lại chữ “biểu” của chính mình rồi thấy mắc cỡ. Cả nhà lo cho ông thiệt lòng. Mà chưa có ai ngồi xuống hỏi ông một câu tử tế là ông ngại nhất chuyện gì.
Cuối tuần này tôi gọi về. Tôi không biểu nữa.
Tôi hỏi đúng một câu thôi, rồi ngồi im mà nghe ông nói.
Nhà bạn mà cũng đang có một người như vậy, thử hỏi trước khi mời. Ông bà mình không cần bị thuyết phục. Ông bà mình cần được hỏi.
Về tác giả
Tôi là Lê Tấn Đào, cựu Chủ tịch BNI Rainbow và Đại sứ BNI BEST. Việc của tôi là đồng hành cùng người làm kinh doanh dựng hệ thống bán hàng tự động trên Internet: từ nội dung, thu khách, nuôi dưỡng cho tới chuyển đổi, có AI phụ mấy việc lặp đi lặp lại.
Bài này tôi viết về ba tôi. Nhưng cái nghề dạy tôi một thứ xài được cho cả hai chỗ. Người ta ít khi nói ra cái thật ngay lần đầu. Ba tôi nói “đi chi cho tốn”. Khách nói “để em suy nghĩ thêm”. Ai chịu nghe cái nằm dưới, người đó gỡ được.
Muốn dựng một hệ thống nghe được khách và chạy đều mà không cần bạn ngồi canh, mấy khoá của tôi ở đây: letandao.com/khoa-hoc