4 kỹ năng nuôi tôi mà tấm bằng không ghi

Có một buổi trưa vắng khách, tôi ngồi dọn cái ngăn kéo bàn trong tiệm điện thoại. Cái tiệm nhỏ xíu nằm trong hẻm, chỗ tôi vừa sửa máy, vừa thay màn hình, vừa bán sim, vừa mở khoá mấy cái điện thoại xách tay.

Dọn tới đáy ngăn kéo, chỗ để hoá đơn với con dao rọc giấy, tôi lôi ra một tờ giấy đã ố vàng ở góc. Tấm bằng đại học của tôi. Tôi phủi bụi, ngó một hồi, rồi bỏ lại chỗ cũ, đóng ngăn kéo.

Tôi ngồi thừ ra một lúc.

Hồi đi học, ai cũng nói tờ giấy đó là thứ quan trọng nhất đời. Học cho giỏi, thi cho đậu, có cái bằng rồi đời sẽ ổn. Vậy mà nó nằm im trong ngăn kéo mấy năm trời, tôi chưa lấy ra xài lần nào. Chưa ông khách nào bước vô tiệm hỏi tôi học trường gì, tốt nghiệp loại mấy. Người ta chỉ hỏi máy này còn xài tốt không, bao lâu thì hư, có bảo hành không.

Còn cái thật sự nuôi tôi, trả tiền mặt bằng, tiền điện, tiền cơm mỗi ngày, lại toàn là mấy thứ không in trong tờ giấy đó.

Nhiều năm sau, vô BNI, ngồi cà phê với mấy trăm anh chị chủ doanh nghiệp, tôi mới thấy chuyện này đâu phải của riêng mình. Có anh bằng cấp treo đầy tường mà xưởng thì cứ chật vật, tháng nào cũng lo trước lo sau. Có chị nghỉ học sớm, nói chuyện mộc mạc, mà bán hàng mát tay, khách thương quá trời.

Ngồi lâu, nghe đủ nhiều, tôi hiểu ra: cái quyết định một người sống được với nghề hay không hiếm khi nằm ở tấm bằng. Nó nằm ở mấy kỹ năng không ai phát bằng cho mình. Tôi kể bốn cái, là bốn cái tôi thấy rõ nhất trong đời mình. Tôi cũng có kể lại trong một tập podcast:

1. Bán hàng: làm sao để người lạ chịu tin mình

Hồi mới mở tiệm, tôi nhát lắm. Khách bước vô, cầm cái điện thoại lên hỏi giá, mắt nhìn tôi dò xét. Máy xách tay hồi đó người ta sợ mua nhầm hàng dựng, xài mấy bữa là hư. Tôi thì trẻ măng, tiệm nhỏ xíu trong hẻm, lấy gì để người ta tin?

Vậy là tôi tập. Tập chỉ thẳng cho khách máy này còn tốt chỗ nào, trầy chỗ nào, pin còn được bao nhiêu. Tập đưa máy cho khách cầm xài thử thoải mái, không hối, không ép. Tập nói câu “cái này em cũng không dám chắc, để em kiểm tra lại rồi báo anh”.

Lạ lắm. Càng nói thật mấy chỗ mình chưa chắc, người ta càng tin mình hơn.

Kỹ năng đó sau này làm nghề gì tôi cũng lôi ra xài, từ bán cái điện thoại tới bàn dự án làm ăn lớn. Thầy tôi hay dạy: No Sale, No Money. Không bán được hàng thì không có tiền.

2. Lắng nghe: nghe cái khách cần, chứ không chỉ cái khách nói

Có ông khách quen tuần nào cũng ghé, kêu tôi dán màn hình, ép kính. Lần nào ông cũng cằn nhằn cái máy chậm rề. Ban đầu tôi cứ lo làm cái màn hình cho ông, xong ông vẫn cằn nhằn.

Một bữa tôi ngồi xuống nghe ông kỹ hơn một chút, mới vỡ ra là ông đâu cần cái màn hình đẹp. Ông cần một cái máy chạy nhanh hơn, để coi camera cái quán của ông từ xa cho yên tâm. Tôi khuyên: “Đổi qua máy khác cho nhanh hơn chú ơi.” Ổng mừng ra mặt, rồi dẫn thêm mấy người bạn tới tiệm.

Khách nói một đằng, bụng cần một nẻo, chuyện thường ngày. Chịu nghe thêm một chút, hỏi thêm một câu, thì mình bán trúng cái người ta cần. Đó không hẳn là cái người ta vừa nói, càng không phải cái mình đang muốn đẩy đi.

Có một câu hay được gán cho Henry Ford, ông chủ hãng xe Ford: nếu hỏi khách muốn gì, họ sẽ nói muốn một con ngựa nhanh hơn. Thật ra chưa ai tìm được bằng chứng ông từng nói câu đó. Nhưng ý của nó thì đúng: cái khách cần chưa chắc là cái họ nói ra miệng được.

3. Tự học: đừng ngồi chờ ai dạy

Nghề sửa điện thoại, ghép sim, mở khoá hồi đó thay đổi gần như mỗi tháng. Hãng ra bản mới là mình phải học lại. Mà đâu có trường nào dạy mấy cái đó.

Tôi mò trên diễn đàn, coi clip nước ngoài dù tiếng Anh lõm bõm, coi tới coi lui. Có khi làm hư một hai cái máy mới biết đường sửa. Có phần mềm mới ra, cả thành phố tôi ở lúc đó chưa thấy ai làm được, tôi thức tới hai ba giờ sáng mò cho bằng được. Cái nghề nuôi tôi được bao nhiêu năm cũng nhờ cái tật đó. Chuyện quay video ở tiệm hồi đó tôi có kể riêng trong bài mười một năm quay video.

Tới giờ vẫn vậy. Công nghệ ra ào ào, nhất là mấy con AI, gần như ngày nào cũng có cái mới. Tôi cũng ngồi mò lại từ đầu, y như hồi hai mấy tuổi mò phần mềm mở khoá. Cái thói quen tự học, tôi nghĩ nó quý hơn mấy lần những gì tôi từng học ở trường.

4. Giữ chữ tín: chậm, nhưng bền nhất

Cái này gọi là kỹ năng cũng chưa đúng hẳn. Nó là tính cách, là thói quen. Nó chậm, không thấy liền, nhưng bền nhất.

Hồi mở tiệm, có lần tôi hẹn khách chiều qua lấy máy mà làm không kịp vì linh kiện về trễ. Tôi gọi điện xin lỗi trước, trả lại tiền cọc, tặng thêm miếng dán màn hình. Chuyện nhỏ xíu. Vậy mà mấy năm sau ông vẫn nhớ, vẫn ghé, vẫn kéo thêm người quen tới tiệm.

Vô BNI rồi tôi càng ngấm. Làm ăn với nhau được lâu dài hay không, xét cho cùng cũng vì hai chữ tín. Hứa cái gì thì ráng làm cho bằng được. Làm không nổi thì nói sớm, nói thật, đừng để người ta trông. Chữ tín không lên bằng, không ai chấm điểm, mà nó là cái kéo người ta quay lại lần hai, lần ba, rồi dắt cả bạn bè tới. Giữ được nó trên mạng cũng cần cách riêng, tôi có kể chuyện gỡ ba con số sai trên chính trang bán hàng của mình.

Tấm bằng thì cũ đi, kỹ năng càng xài càng bén

Bốn cái đó, không cái nào nằm trong tấm bằng của tôi. Vậy mà nó nuôi tôi thật, qua hết chặng này tới chặng khác của đời làm ăn. Tấm bằng mỗi năm mỗi cũ, còn mấy kỹ năng đó càng xài càng bén. Đường đi từ cái tiệm đó tới công việc bây giờ, tôi có kể trong bài từ thợ sửa điện thoại tới người làm marketing bằng AI.

Tôi kể vậy không để khoe. Thiệt tình tôi vẫn đang học mỗi ngày. Có bữa tôi nghe khách chưa tới nơi tới chốn. Có bữa hứa rồi vẫn về trễ. Có bữa làm biếng mò cái mới, ỷ vào cái mình đang biết. Tôi chỉ kể lại cái mình đã đi qua, lỡ bạn đang loay hoay giống tôi hồi đó thì thấy mình bớt cô đơn một chút.

Còn bạn, trong nghề của bạn, kỹ năng nào đang thật sự nuôi bạn mà không có trong tấm bằng?