Lời tựa

Từ lưng bò quê nhà đến quầy bán điện thoại ở Sài Gòn

Tôi sinh ra ở một tỉnh miền Trung đất bồi phù sa. Tuổi thơ tôi đọc sách trên lưng bò, tuổi niên thiếu theo cha mẹ sống giữa đại ngàn cà phê và cao su. Tốt nghiệp đại học, tôi có một chỗ làm văn thư ở một ngân hàng lớn. Nhưng không bằng lòng với chức danh ấy, tôi quyết tâm vào Sài Gòn (Thành phố Hồ Chí Minh) lập nghiệp từ năm 2012. Hành trang lúc đó không có gì nhiều ngoài tấm bằng Quản trị Kinh doanh của Đại học Kinh tế Đà Nẵng và một niềm tin rất quê: làm ăn phải giữ chữ tín.

Tôi bắt đầu từ một quầy bán điện thoại nhỏ, rồi mở rộng dần sang máy tính và thiết bị livestream cho những người bán hàng online. Quầy hàng ấy là trường học kinh doanh đầu tiên của tôi: nơi tôi học cách nghe khách, giữ từng lời hẹn bảo hành và hiểu vì sao một lời hứa nhỏ cũng có giá của nó. Sau này, tôi đứng lớp đào tạo bán hàng, viết sách về bán hàng và marketing trên Internet, làm kênh YouTube và đồng hành cùng một cộng đồng các chủ doanh nghiệp.

Đi một quãng đường như vậy, tôi rút ra một điều đơn giản: kỹ năng bán hàng giúp mình chốt được đơn đầu tiên, nhưng phẩm chất mới giữ được khách hàng thứ một trăm.

Vì sao lại là Franklin

Tôi gặp 13 đức tính của Benjamin Franklin khi đang tìm một thứ mà nhiều khóa học kinh doanh bỏ qua: cách rèn chính con người đứng sau cửa hàng. Điều làm tôi phục Franklin không phải là ông giỏi đến đâu, mà là ông thẳng thắn thừa nhận mình chưa làm được. Ông kẻ bảng, đánh dấu lỗi mỗi tối, và viết rằng ông chưa bao giờ đạt tới sự hoàn hảo. Nhưng ông cũng viết rằng nhờ cố gắng ấy, ông trở thành một người tốt hơn và hạnh phúc hơn so với khi không thử.

Với tôi, đó chính là tinh thần của người kinh doanh bền vững: không cần hoàn hảo, nhưng phải có hệ thống để tự sửa mình mỗi ngày.

Cuốn sách này viết cho ai

Tôi viết cuốn sách này trước hết cho ba nhóm người mà tôi gặp hằng ngày:

• Chủ doanh nghiệp nhỏ và chủ cửa hàng đang gánh cùng lúc bán hàng, nhân sự, dòng tiền và gia đình.
• Người bán hàng truyền thống đang chuyển lên online, nơi mọi lời hứa đều được chụp màn hình và mọi đánh giá đều công khai.
• Người xây dựng thương hiệu cá nhân bằng video, nơi con người thật phía sau ống kính mới là thứ khán giả tin hay không tin.

Ba nhóm này có một điểm chung: niềm tin của khách hàng gắn trực tiếp với con người mình. Khi thương hiệu là chính bạn, rèn phẩm chất cũng là xây thương hiệu.

Cách đọc cuốn sách này

Mỗi chương mở đầu bằng lời tự nhắc của Franklin, tiếp đến là phần giải thích, những tình huống quen thuộc trong kinh doanh và gia đình, rồi khép lại bằng góc nhìn của tôi. Toàn bộ phần tóm tắt bài học, bài tập, lộ trình 13 tuần, biểu mẫu và chú thích nguồn được gom ở cuối sách. Bạn có thể đọc một mạch từ đầu đến cuối, rồi quay lại phần thực hành khi đã sẵn sàng.

Bạn không cần đồng ý với mọi quan niệm của một người sống ở thế kỷ XVIII để học từ phương pháp tự quan sát của ông. Khi đọc, hãy đặt câu hỏi: cách thực hành này giúp mình làm được điều gì tốt hơn, và ai sẽ được hưởng lợi từ thay đổi đó?

Bạn không cần đồng ý với mọi điều tôi viết. Hãy thử, rồi giữ lại điều có ích cho mình.

Câu chuyện mở đầu: Cuốn sổ nhỏ của người thợ in

Một buổi sáng Chủ nhật tháng Mười năm 1723, một chàng trai mười bảy tuổi bước lên bến sông ở Philadelphia. Quần áo cậu nhàu nhĩ sau nhiều ngày đi đường, túi áo nhét đầy tất và áo sơ mi. Toàn bộ tiền bạc cậu có là một đồng đô la Hà Lan và chừng một shilling tiền đồng.

Cậu đói. Cậu ghé một tiệm bánh, mua ba ổ bánh mì to, kẹp hai ổ dưới nách và vừa đi dọc phố vừa ăn ổ thứ ba. Đứng trước cửa một ngôi nhà, một cô gái trẻ nhìn thấy cậu và nghĩ trông cậu thật vụng về, buồn cười. Vài năm sau, cô gái ấy trở thành vợ cậu.

Chàng trai ấy là Benjamin Franklin.

Ông sinh năm 1706 ở Boston, là con thứ mười lăm trong một gia đình làm nến và xà phòng có mười bảy người con. Ông chỉ được đến trường chừng hai năm. Mười hai tuổi, ông học nghề in ở xưởng của anh trai. Mười bảy tuổi, ông bỏ đi tìm đường sống riêng. Không bằng cấp, không vốn liếng, không người quen.

Một kế hoạch táo bạo

Khi đã ngoài hai mươi tuổi và có xưởng in của riêng mình, Franklin nảy ra một ý định mà chính ông gọi là táo bạo và gian nan: sống mà không phạm một lỗi nào. Ông sớm nhận ra biết điều đúng chưa đủ để làm điều đúng. Thói quen cũ luôn chờ lúc mình lơ là để quay lại.

Vì thế, ông làm đúng việc của một người làm nghề: lập hệ thống. Ông viết ra 13 đức tính, mỗi đức tính kèm một lời tự nhắc ngắn. Ông làm một cuốn sổ nhỏ, mỗi trang kẻ mực đỏ thành bảy cột cho bảy ngày trong tuần và mười ba hàng cho mười ba đức tính. Mỗi tối, lỗi nào phạm trong ngày được đánh một chấm đen vào ô tương ứng. Mỗi tuần, ông dồn sự chú ý vào một đức tính. Mười ba tuần là một vòng, một năm là bốn vòng.

Ông còn tự đặt cho mình một lịch sinh hoạt. Sáng nào ông cũng hỏi: Hôm nay mình sẽ làm được điều tốt gì? Tối nào ông cũng hỏi: Hôm nay mình đã làm được điều tốt gì?

Với người kinh doanh, tôi gợi ý bạn chép hai câu hỏi này lên chỗ dễ thấy: màn hình khóa điện thoại, góc bàn làm việc hoặc cạnh máy tính tiền. Buổi sáng hỏi để chọn việc. Buổi tối hỏi để nhìn lại. Chỉ hai câu, nhưng nó biến một ngày bận rộn thành một ngày có chủ đích.

Chiếc rìu lốm đốm

Kết quả đầu tiên khiến Franklin bất ngờ: ông có nhiều lỗi hơn mình tưởng. Ngăn nắp là đức tính làm ông vật lộn nhiều nhất. Một người bạn Quaker còn nói thẳng rằng ông thường bị xem là kiêu ngạo, và ông thêm Khiêm nhường vào cuối danh sách.

Có lúc ông muốn buông. Ông kể câu chuyện về một người đi mua rìu và muốn cả lưỡi rìu sáng bóng như phần lưỡi. Người thợ bảo được, nhưng anh phải tự quay bánh mài. Quay một hồi mệt quá, người ấy bảo thôi, anh lấy rìu như vậy cũng được, anh thấy rìu lốm đốm cũng đẹp.

Franklin dùng câu chuyện để nói về chính mình: khi việc rèn luyện trở nên khó, người ta rất dễ tự thuyết phục rằng “lốm đốm cũng được”. Tôi thấy câu chuyện này đúng với việc kinh doanh. Nhiều người bắt đầu chăm sóc khách hàng rất kỹ, rồi dần dần thấy trả lời chậm một chút cũng được, giao trễ một chút cũng được. Chiếc rìu lốm đốm không hỏng ngay. Nó chỉ cùn dần.

Franklin không bao giờ đạt được sự hoàn hảo. Nhưng hơn năm mươi năm sau, khi đã 78 tuổi và là một trong những người lập quốc Hoa Kỳ, ông viết rằng nhờ nỗ lực ấy, ông đã trở thành một người tốt hơn và hạnh phúc hơn so với nếu ông không thử.

Câu chuyện ấy dành cho bạn

Có những ngày mình biết rất rõ việc cần làm mà vẫn không làm. Mình biết cần nghe hết câu, nhưng lại cắt lời. Mình biết phải báo trước khi trễ hẹn, nhưng đợi đến lúc người khác gọi. Mình biết một bài đăng đang nói quá sự thật, nhưng tự nhủ rằng ai bán hàng cũng làm như vậy. Khoảng cách ấy thường xuất hiện trong những lựa chọn nhỏ, rất ít người nhìn thấy.

Một người có thể thuộc nhiều nguyên tắc sống mà vẫn khiến người thân dè chừng khi nói chuyện. Một doanh nghiệp có thể treo chữ tín trên tường nhưng để khách hàng nhắc đi nhắc lại một lời hứa. Điều cần sửa khi ấy nằm trong hành vi cụ thể: câu trả lời đã gửi, cuộc hẹn đã nhận, khoản tiền đã tiêu, việc đáng làm nhưng bị bỏ quên.

Tôi biên soạn cuốn sách này với mong muốn đưa việc rèn phẩm chất trở lại những tình huống ấy. Bạn sẽ không phải chờ có một kỳ nghỉ dài để bắt đầu. Bạn có thể thực hành khi nghe nhân viên báo lỗi, khi chọn mua một món đồ, khi con làm đổ nước hoặc khi khách hàng chưa hài lòng. Đời sống thường ngày đã có đủ chất liệu.

Một câu hỏi có thể đi cùng bạn suốt cuốn sách: nếu hôm nay mình làm việc này tốt hơn một chút, người khác sẽ bớt phải chịu điều gì? Người thân có thể bớt nghe một câu cáu gắt. Đồng nghiệp có thể bớt chạy theo một thay đổi phút cuối. Khách hàng có thể bớt mất thời gian vì thông tin thiếu rõ ràng. Nhìn từ phía người nhận, việc rèn mình có ý nghĩa rất cụ thể.