Lời mở đầu: Tôi viết cuốn sách này cho người đang nghĩ rằng mình là kẻ thất bại

Có một điều rất lạ trong cuộc sống. Chúng ta thích nghe câu chuyện về người thành công, nhưng lại ít muốn nghe về những lần họ không được chọn, không bán được hàng, không đủ tiền, bị hiểu lầm, đánh mất cơ hội hoặc phải quay về vạch xuất phát.

Khi một người đứng trên sân khấu để nhận giải thưởng, chúng ta nhìn thấy giây phút vinh quang. Khi một doanh nhân được ca ngợi, chúng ta nhìn thấy con số doanh thu. Khi một gia đình hạnh phúc xuất hiện trong tấm ảnh, chúng ta nhìn thấy nụ cười. Nhưng một tấm ảnh, một bản tin hay một bài phát biểu không thể kể hết những ngày bình thường đầy khó khăn ở phía sau.

Có người mở cửa hàng đầu tiên và chẳng có mấy khách đến. Có người bắt đầu công việc bán hàng, gọi điện liên tục nhưng chỉ nghe những lời từ chối. Có người bước vào một mối quan hệ với tất cả chân thành rồi cuối cùng phải học cách nói lời chia tay. Có người từng được xem là học sinh giỏi nhưng bất ngờ trượt một kỳ thi quan trọng. Có người dành nhiều tháng tập luyện, đến ngày thi đấu lại không đạt thành tích mong đợi.

Những câu chuyện ấy khác nhau về hoàn cảnh, nhưng thường giống nhau ở một câu hỏi đau lòng: “Có phải mình không đủ giỏi?”.

Tôi mong cuốn sách này giúp bạn trả lời rằng: Chưa chắc. Bạn có thể đã chuẩn bị chưa tốt. Có thể bạn cần một phương pháp khác. Có thể thời điểm chưa phù hợp. Có thể bạn đã lựa chọn sai. Và cũng có khi điều xảy ra vượt ra ngoài khả năng kiểm soát của bạn. Nhưng một kết quả không đủ quyền lực để định nghĩa toàn bộ cuộc đời bạn.

Chúng ta thường được khuyên rằng “thất bại là mẹ thành công”. Lời khuyên ấy có sức mạnh vì nó giúp con người không bỏ cuộc. Nhưng nếu chỉ nói đến đó, chúng ta có thể bỏ sót một nửa sự thật: Có những người thất bại rồi trưởng thành, cũng có những người thất bại rồi lặp lại đúng sai lầm cũ. Có những thất bại làm ta khôn ngoan hơn, và có những thất bại gây thiệt hại mà lẽ ra chúng ta có thể ngăn chặn.

Vì vậy, điều tôi muốn chia sẻ không phải là nghệ thuật chịu đựng càng nhiều càng tốt. Đó là nghệ thuật thất bại có trách nhiệm, học từ dữ kiện và đổi cách hành động. Hãy can đảm thử những điều xứng đáng; nhưng đừng đưa sức khỏe, đạo đức, gia đình hay tương lai của người khác vào một canh bạc thiếu chuẩn bị.

Tôi tin rằng một người bán hàng giỏi không được quyết định bởi số lời từ chối họ chịu đựng, mà bởi cách họ lắng nghe sau mỗi lời từ chối. Một chủ doanh nghiệp giỏi không chỉ được đo bằng số lần dám làm lại, mà bằng khả năng bảo vệ dòng tiền, phục vụ khách hàng và xây dựng một hệ thống tốt hơn. Một người biết yêu không phải vì đã trải qua rất nhiều cuộc chia tay, mà vì họ hiểu tôn trọng, cam kết và những giới hạn cần thiết.

Với tôi, thành công cũng không phải một tấm huy chương duy nhất. Có những ngày thành công là ký được hợp đồng. Có những ngày thành công là dám nhận lỗi với nhân viên. Có những ngày thành công là về nhà đúng giờ, ôm con và thật sự lắng nghe. Có những ngày thành công chỉ đơn giản là không để nỗi thất vọng khiến mình làm tổn thương người khác.

Nếu bạn đang đọc những dòng này sau một lần vấp ngã, tôi không biết bạn đã mất những gì. Có thể đó là tiền, cơ hội, niềm tin hay một người rất quan trọng. Tôi không muốn nói rằng mọi chuyện xảy ra đều tốt đẹp, hay rằng chỉ cần nghĩ tích cực thì mọi khó khăn sẽ biến mất. Đau đớn là đau đớn. Tổn thất có thể cần thời gian để khắc phục. Một số điều không thể quay lại như cũ.

Nhưng tôi tin bạn vẫn có thể quyết định cách mình sống kể từ đây. Bạn có thể nhìn lại bằng sự thành thật. Có thể xin lỗi. Có thể tìm người giúp đỡ. Có thể học một kỹ năng. Có thể làm lại bằng bước nhỏ. Và đôi khi có thể chọn một hướng đi khác, phù hợp hơn, tử tế hơn.

Tôi viết cuốn sách này không để hứa rằng bạn sẽ không thất bại lần nào nữa. Tôi viết để khi điều đó xảy ra, bạn không còn vội tuyên án chính mình. Bạn sẽ biết đứng dậy, lau bụi trên vai, xem lại bản đồ và bước tiếp với đôi mắt sáng hơn.

Vì thất bại chỉ là một chương. Bạn vẫn là người cầm bút viết những chương tiếp theo.

Chương 1. Bạn đã thất bại, nhưng bạn không phải kẻ thất bại

Đừng để một kết quả chưa tốt biến thành tên gọi mà bạn dùng để giới thiệu chính mình.

Bạn đã bao giờ nhìn vào một con số rồi cảm thấy nó đang đánh giá cả con người mình chưa?

Có thể đó là con số doanh thu cuối tháng. Một bài kiểm tra 4 điểm. Tài khoản ngân hàng không còn bao nhiêu tiền. Số lần khách hàng trả lời “để tôi suy nghĩ thêm”. Hoặc số ngày trôi qua kể từ khi một mối quan hệ kết thúc.

Ban đầu, đó chỉ là một kết quả. Nhưng nếu không cẩn thận, chúng ta biến kết quả thành một bản án. “Tôi thất bại trong việc này” dần biến thành “Tôi là người thất bại”. Hai câu nói nghe giống nhau, nhưng có thể đưa cuộc đời đi theo hai hướng hoàn toàn khác.

Câu thứ nhất mô tả một sự việc. Nó mở ra những câu hỏi: Mục tiêu ban đầu là gì? Tôi đã làm gì? Điều gì chưa phù hợp? Tôi có thể đổi cách làm ở đâu? Câu thứ hai lại đóng mọi cánh cửa. Nó biến một vấn đề có thể phân tích thành một bản sắc mà con người tưởng như phải mang suốt đời.

Hãy thử đặt mình vào hoàn cảnh một người bán hàng trẻ. Hôm nay, anh ấy tư vấn cho mười khách, cả mười đều chưa mua. Anh ấy trở về và tự kết luận: “Mình không có năng khiếu bán hàng”. Nhưng mười cuộc trò chuyện liệu đã đủ để kết luận về năng lực của cả một con người? Chưa. Có thể anh ấy nói quá nhiều và hỏi quá ít. Có thể danh sách khách chưa đúng. Có thể sản phẩm chưa phù hợp nhu cầu. Có thể khách đang chờ đến kỳ lương. Những giả thuyết ấy đều có thể được kiểm tra.

Một người trưởng thành cần lòng can đảm để nói: “Kết quả này chưa tốt và tôi có phần trách nhiệm”. Nhưng người đó cũng cần sự công bằng với bản thân để nói tiếp: “Tôi chưa có đủ bằng chứng để kết luận rằng mình vô dụng”.

Không tự kết án không có nghĩa là đổ lỗi cho hoàn cảnh. Ngược lại, khi dừng việc tự sỉ nhục, chúng ta mới đủ bình tĩnh để nhận trách nhiệm cụ thể. Bạn không thể sửa một con người bằng cách căm ghét họ. Nhưng bạn có thể sửa một quy trình, một thói quen, một cách giao tiếp hay một quyết định.

Một cửa hàng có thể bán không tốt vì chọn sai vị trí, thiếu vốn lưu động, dự báo nhu cầu sai hoặc quản lý chi phí chưa chặt. Nếu người chủ tự nhủ “Tôi sinh ra không hợp kinh doanh”, anh ấy có thể bỏ cuộc trong cay đắng. Nếu người chủ nói “Mô hình này đã không có đủ khách hàng với mức chi phí này”, anh ấy bắt đầu nhìn thấy những biến số có thể thay đổi.

Cũng phải nói rõ rằng không phải khi nào việc thử lại cũng đúng. Nếu đã sử dụng nguồn vốn cần dành cho gia đình, nếu thị trường không còn nhu cầu, nếu sức khỏe suy giảm nghiêm trọng, dừng dự án có thể là lựa chọn sáng suốt. Dừng một cách làm sai khác với từ bỏ giá trị của bản thân.

Trong tình yêu, nhầm lẫn giữa “một mối quan hệ không thành” và “tôi không đáng được yêu” cũng gây ra nhiều tổn thương. Một cuộc chia tay có thể xuất phát từ sự khác biệt về mục tiêu sống, giao tiếp yếu, thiếu tin tưởng hoặc hành vi có hại. Không phải nguyên nhân nào cũng do một người. Không phải cuộc chia tay nào cũng nên cứu. Nhưng mỗi người có thể nhìn lại phần trách nhiệm của mình mà không nhận phần trách nhiệm thuộc về người khác.

Trong việc nuôi dạy con, cha mẹ cũng cần học bài học ấy. “Con chưa làm đúng” phải là một lời mời học tập, không phải nhãn dán “con dốt”. Khi đứa trẻ được phép sai trong môi trường an toàn, sai lầm trở thành phản hồi. Khi đứa trẻ bị gắn nhãn, sai lầm dễ trở thành nỗi xấu hổ mà trẻ tìm cách che giấu.

Bài học đầu tiên của cuốn sách, vì vậy, không phải “hãy cố thêm một lần”. Bài học đầu tiên là: hãy gọi đúng tên điều đã xảy ra.

Đừng nói “Tôi thất bại trong mọi việc” nếu thực tế chỉ là một dự án bị chậm tiến độ. Đừng nói “Chẳng ai tin tôi” nếu mới có ba khách hàng từ chối. Đừng nói “Cuộc đời tôi hỏng rồi” nếu bạn vừa trượt một kỳ thi. Những câu nói tuyệt đối thường lớn hơn sự thật. Chúng làm nỗi đau phình to và thu hẹp khả năng hành động.

Bạn có thể thay câu “Tôi chẳng làm được gì” bằng “Tôi chưa đạt mục tiêu này, với cách làm này, trong thời gian này”. Chỉ một thay đổi ngôn ngữ, nhưng nó mang lại khoảng trống để suy nghĩ. Và trong khoảng trống ấy, giải pháp bắt đầu xuất hiện.

Khi chúng ta tự định nghĩa bằng kết quả, mỗi lần thất bại giống như một cuộc tấn công vào nhân phẩm. Khi chúng ta nhìn kết quả như thông tin, thất bại trở thành một tín hiệu cần đọc. Không phải tín hiệu nào cũng dễ chịu, nhưng nhiều tín hiệu có thể giúp người ta tránh một tai nạn lớn hơn.

Tôi muốn đề nghị bạn một bài tập ngắn. Hãy viết ra ba câu mà bạn thường tự nói mỗi khi mắc lỗi. Chẳng hạn: “Mình quá tệ”, “Mình luôn làm hỏng”, “Mọi người chắc đang cười mình”. Sau đó, viết lại chúng theo ba điều kiện: đúng sự thật, cụ thể và mở ra một hành động khả thi.

Ví dụ: “Tuần này tôi đã không theo kịp kế hoạch vì ước lượng thời gian sai. Tuần tới tôi sẽ giảm số đầu việc và dành thêm thời gian dự phòng”. Câu ấy không ngọt ngào bằng một lời động viên. Nhưng nó hữu ích hơn rất nhiều, vì nó cho bạn một con đường.

Đừng chờ đến khi đủ thành công mới cho phép mình được tôn trọng. Sự tôn trọng dành cho chính mình là điều giúp bạn đủ sức đối diện sự thật, sửa sai và tiếp tục học.

Bạn đã thất bại trong một việc. Đó là sự thật đáng xem xét. Nhưng bạn không phải là toàn bộ sự việc ấy. Cuộc đời bạn còn lớn hơn một kết quả.

Bài tập cuối chương: Đổi nhãn thành dữ kiện

• Sự việc thất bại gần đây nhất của tôi là: ………………………………….
• Ba dữ kiện kiểm chứng được: ………………………………….
• Câu tự phán xét mà tôi đang sử dụng: ………………………………….
• Câu diễn đạt lại chính xác, không tự hạ thấp: ………………………………….
• Một hành động nhỏ có thể làm trong 48 giờ tới: ………………………………….