Lời mở đầu

Hai chiếc mũ

Hãy hình dung về một đứa trẻ.

Ngày mới chào đời, em chưa biết nói, chưa biết đi, chưa biết tự chăm sóc mình. Em phải học mọi thứ: cầm chiếc thìa xúc cơm, đứng vững trên đôi chân bé nhỏ, gọi tiếng cha, tiếng mẹ, phân biệt điều nên làm và điều không nên làm.

Mẹ dạy em những lời nói đầu tiên. Cha dạy em đi xe đạp. Thầy cô dạy em đọc chữ, làm toán. Bạn bè dạy em những trò chơi, và cả những điều đôi khi người lớn cũng không biết. Đến trường, em là học trò của thầy cô. Về nhà, em là học trò của cha mẹ. Bước ra ngoài, em học từ những người xung quanh.

Rồi một ngày, em biết làm một điều mà người khác chưa biết. Em chỉ cho đứa em nhỏ cách buộc dây giày. Em giảng cho bạn một bài toán khó. Em giúp ông bà dùng chiếc điện thoại thông minh. Chẳng ai trao cho em tấm bằng nào để làm thầy trong những khoảnh khắc ấy. Nhưng em đã bắt đầu dạy người khác.

Nhiều năm sau, đứa trẻ ấy lớn lên, đi làm, lập gia đình và có con. Người từng được cha mẹ dạy cầm thìa, tập đi, tập nói, giờ cúi xuống dạy con mình đúng những điều ấy. Người từng được thầy cô cầm tay uốn từng nét chữ, giờ hướng dẫn đồng nghiệp một kỹ năng trong công việc.

Rồi một ngày khác, người cha không biết dùng một công nghệ mới, và chính đứa con trở thành người hướng dẫn. Người cha lắng nghe, quan sát, làm theo từng bước. Vai trò đã đổi chỗ: người từng dạy con tập đi, giờ đang học từ chính con mình. Còn đứa trẻ năm nào, dù đã trưởng thành, cũng chưa bao giờ ngừng học.

Đó là một câu chuyện rất bình thường. Nhưng nếu ngẫm kỹ, ta sẽ thấy một điều thú vị: trong cuộc đời, mỗi người đều mang theo hai chiếc mũ. Một chiếc là mũ người trò. Chiếc còn lại là mũ người thầy.

Chiếc mũ thứ nhất: người trò

Đây là chiếc mũ đầu tiên ai cũng được đội. Không ai sinh ra đã biết mọi thứ. Ta học từ gia đình, nhà trường, sách vở, bạn bè và xã hội. Đi làm, ta học nghề. Kinh doanh, ta học cách tìm khách hàng, quản lý tiền bạc và gỡ những rắc rối phát sinh. Lập gia đình, ta lại học làm vợ, làm chồng, làm cha, làm mẹ. Thế giới đổi thay, ta lại phải học những điều mới.

Không có tuổi nào là quá muộn để học. Cũng không có thành tựu nào đủ lớn để chứng minh một người đã biết tất cả. Một giám đốc có thể học kinh nghiệm từ nhân viên. Một người thầy có thể học cách nghĩ từ học trò. Người lớn tuổi học công nghệ từ người trẻ. Và đôi khi, một người thành đạt học được lòng biết ơn, sự giản dị hay tính kiên trì từ một người lao động bình thường.

Chiếc mũ người trò nhắc ta rằng: dù đã trở thành ai, đừng đánh mất khả năng học hỏi.

Học là cách mỗi người tự chăm lo cho tương lai của mình. Nhưng học gì, học với ai, học vào lúc nào là quyết định của riêng mỗi người. Và quyết định ấy nên được đưa ra lúc ta tỉnh táo nhất, chứ không phải lúc ta đang sợ mình bị bỏ lại phía sau.

Chiếc mũ thứ hai: người thầy

Lớn lên, ta tích lũy dần kiến thức, kỹ năng và kinh nghiệm. Có điều học được ở trường lớp. Có điều tự mày mò qua sách vở và thực hành. Có những bài học phải trả bằng thời gian, công sức, tiền bạc và cả những lần thất bại.

Rồi sẽ đến lúc có ai đó cần đến những điều ta biết. Người nông dân lâu năm chỉ cho người mới cách chăm cây. Người thợ lành nghề truyền tay nghề cho người học việc. Người bán hàng giàu kinh nghiệm giúp đồng nghiệp biết cách tư vấn khách hàng. Người kinh doanh từng trải kể lại những sai lầm để người đi sau khỏi trả cùng một cái giá. Người cha dạy con về sự trung thực, chăm chỉ và lòng biết ơn. Trong những khoảnh khắc ấy, họ đều đang đội chiếc mũ người thầy.

Không phải ai cũng cần đứng trên bục giảng, mở lớp học hay được gọi là giảng viên, chuyên gia. Chỉ cần một người hiểu đúng một điều và biết cách giúp người khác học được điều ấy, việc trao truyền tri thức đã bắt đầu.

Nếu chiếc mũ người trò là khát vọng được nhận lấy tri thức, thì chiếc mũ người thầy là mong muốn trao lại những giá trị mình đã tích lũy.

Nhưng chiếc mũ thứ hai nặng hơn chiếc thứ nhất. Người đội nó phải phân biệt được điều mình thật sự hiểu với điều mình mới chỉ nghe nói. Phải nói thật, không phóng đại, không để người khác hiểu sai. Bởi một lời hướng dẫn đúng có thể giúp người khác bớt đi nhiều năm mò mẫm, còn một lời hướng dẫn sai có thể khiến họ mất thời gian, tiền bạc và những cơ hội không quay lại.

Hai chiếc mũ cùng một lúc

Điều thú vị là hai chiếc mũ ấy không loại trừ nhau. Ta không cần cởi mũ người trò mới được làm thầy. Đã làm thầy rồi, ta vẫn cần học. Một người có thể dạy kỹ năng bán hàng vào buổi sáng, rồi buổi chiều ngồi học quản trị tài chính. Một người có thể hướng dẫn hàng trăm học viên trong chuyên môn của mình, nhưng vẫn phải nhờ người khác cầm tay chỉ việc khi bước sang một lĩnh vực mới.

Học để có thêm điều đáng chia sẻ. Chia sẻ để những điều đã học trở nên có ích cho người khác.

Chỉ học mà không bao giờ chia sẻ, nhiều kinh nghiệm quý sẽ bị giữ lại rồi mất đi theo thời gian. Chỉ muốn dạy mà ngừng học, kiến thức sẽ cũ dần, hẹp dần và sai dần. Chiếc mũ người trò giữ cho ta khiêm tốn. Chiếc mũ người thầy giữ cho ta cẩn trọng. Một chiếc giúp mình lớn lên, chiếc kia giúp người khác lớn lên.

Nhờ vậy mà tri thức được kế thừa qua nhiều thế hệ. Mỗi thế hệ không phải bắt đầu từ con số không, mà được tiếp tục xây trên những hiểu biết người đi trước đã tích lũy. Đó là một trong những nền tảng giúp con người và xã hội phát triển.

Câu chuyện của tôi

Như mọi người, tôi bắt đầu cuộc đời với chiếc mũ người trò.

Tôi sinh ra ở Quảng Nam. Tuổi thơ tôi gắn với đồi núi, ruộng đồng, những ngày lên rẫy, chăn bò và hái rau, và có những buổi ngồi trên lưng bò đọc sách. Năm 13 tuổi, tôi theo gia đình lên Kon Tum, giữa những rừng cà phê, cao su bạt ngàn của Tây Nguyên. Rồi tôi vào giảng đường Đại học Kinh tế Đà Nẵng, theo học ngành Quản trị Kinh doanh.

Ra trường, tôi làm văn thư ở một ngân hàng lớn. Đó là một công việc ổn định, nhưng tôi không bằng lòng với chức danh ấy. Năm 2012, tôi vào Sài Gòn và khởi nghiệp bằng việc mua bán điện thoại di động.

Khi ấy, điều tôi bận tâm chỉ là hiểu sản phẩm, phục vụ khách hàng và có thu nhập lo cho cuộc sống. Và tôi đi học. Năm 2013, tôi học nghề kỹ thuật viên sửa chữa điện thoại di động. Năm 2014, tôi học bán hàng bằng website và SEO với Google. Năm 2015, tôi học quảng cáo Google. Mỗi năm một khóa, và khóa nào cũng gắn với đúng việc tôi đang cần làm trong cửa hàng của mình.

Bên cạnh trường lớp là sách. Những cuốn như Trên đường băng và Cà phê cùng Tony đã khai mở cho tôi nhiều điều. Rồi tôi tìm đến những người thầy: thầy Phạm Tuấn Sơn về bất động sản, Luật sư Phạm Thành Long về huấn luyện marketing và bán hàng, thầy Hoàng Đình Trọng về vận hành doanh nghiệp, Anthony Robbins về tài chính gia đình và khai phóng tiềm năng bên trong, cùng những YouTuber truyền cảm hứng như Evan Carmichael với hàng triệu người đăng ký. Có điều tôi học qua trường lớp, sách vở và các chương trình đào tạo. Có điều tôi học thẳng từ khách hàng, đối tác và những vấn đề phát sinh mỗi ngày.

Rồi tôi bắt đầu làm video trên YouTube, chia sẻ những gì mình biết về công nghệ. Kênh Tấn Đào Mobile dần lớn lên và vượt mốc 100.000 người đăng ký. Nhìn lại, tôi nhận ra mình đã đội chiếc mũ người thầy từ lúc nào không hay. Tôi không đứng trên bục giảng. Tôi chỉ giải thích một vấn đề kỹ thuật, hướng dẫn một thao tác, chia sẻ điều mình biết. Nhưng qua những video ấy, những người tôi chưa từng gặp vẫn học được điều gì đó có ích.

Tôi tham gia Cộng đồng kết nối kinh doanh BNI liên tục 5 năm, phục vụ cộng đồng với nhiều vai trò: thành viên ban điều hành, chủ tịch chapter, đại sứ hỗ trợ các chapter mới. Ở đó tôi học giao tiếp, kết nối, xây dựng quan hệ và lãnh đạo, từ các anh chị doanh nhân ở đủ mọi ngành nghề. Tôi cũng học được cách một tổ chức toàn cầu vận hành thành công mô hình của mình suốt hơn 40 năm. Có những buổi sáng tôi đứng trước một tập thể doanh nhân để chia sẻ kinh nghiệm, rồi ngay sau đó ngồi xuống nghe một thành viên khác hướng dẫn về lĩnh vực họ am hiểu. Trong cùng một buổi gặp, tôi vừa là thầy, vừa là trò.

Năm 2026, khi tập trung nghiên cứu trí tuệ nhân tạo và xây dựng các chương trình đào tạo CAS Automation, tôi càng thấm sự cần thiết của hai chiếc mũ. Tôi phải liên tục học công nghệ mới, thử công cụ mới, nghiên cứu cách ứng dụng và hệ thống hóa kiến thức, rồi chia sẻ lại cho các chủ doanh nghiệp và những người kinh doanh muốn đưa AI vào công việc.

Tôi nhận ra: tự mình làm được một việc đã khó, giúp người khác hiểu và tự làm được việc ấy còn khó hơn nhiều. Người hướng dẫn không chỉ cần chuyên môn, mà còn phải biết truyền đạt, biết tổ chức bài học và hiểu được chỗ vướng của người học. Vì vậy, tôi tìm hiểu thêm về phương pháp giảng dạy và theo học chương trình bồi dưỡng nghiệp vụ sư phạm. Tôi không muốn mình chỉ biết cách bán một chương trình đào tạo. Tôi muốn chương trình ấy thật sự có giá trị với người học, và tôi hiểu đó là trách nhiệm phải làm bằng hành động, không thể chỉ bằng lời nói.

Khi tôi bắt đầu bán tri thức

Từ chỗ bán những sản phẩm công nghệ cầm nắm được, tôi bước sang bán kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm và phương pháp làm việc. Điều này buộc tôi phải suy nghĩ.

Khi bán một chiếc điện thoại, khách có thể cầm lên, bật thử, kiểm tra từng chức năng. Khi bán một khóa học, khách thường phải trả tiền trước rồi mới biết mình thật sự nhận được gì.

Các nhà kinh tế gọi tình trạng này là bất cân xứng thông tin: người bán biết về món hàng nhiều hơn người mua rất nhiều. George Akerlof đã phân tích hiện tượng này qua thị trường xe cũ từ năm 1970, và công trình ấy góp phần mang về cho ông giải Nobel Kinh tế năm 2001. Ở thị trường tri thức, khoảng cách ấy còn lớn hơn. Một quảng cáo có thể rất hay, một diễn giả có thể rất thuyết phục, một sân khấu có thể rất hoành tráng, nhưng không điều nào trong số đó chứng minh được chất lượng chuyển giao. Ngược lại, một người thầy ít tiếng tăm vẫn có thể mang lại những kiến thức rất hữu ích.

Tôi không cho rằng kinh doanh tri thức là điều đáng xấu hổ. Một người bỏ nhiều năm học tập, nghiên cứu, thực hành, tích lũy kinh nghiệm và xây dựng phương pháp hoàn toàn có quyền nhận thù lao xứng đáng khi chuyển giao những giá trị ấy. Nhưng quyền được nhận thù lao không cho phép người bán đưa ra những lời hứa thiếu trung thực.

Và đây là điều tôi muốn tìm hiểu đến cùng:

Ranh giới giữa một người đang chuyển giao tri thức và một người đang lợi dụng niềm tin của người học để kiếm tiền nằm ở đâu?

Khi nào một khóa học xứng đáng với số tiền người học bỏ ra? Khi nào truyền cảm hứng trở thành thổi phồng kết quả? Khi nào kinh doanh giáo dục đi chệch khỏi mục tiêu giúp người học có năng lực thật? Và làm sao để cả người bán lẫn người mua tri thức đều có trách nhiệm với quyết định của mình?

Vì sao tôi viết cuốn sách này

Tôi viết Người bán tri thức để cùng bạn đi tìm câu trả lời cho những câu hỏi đó.

Tôi không viết với tư cách một người đứng ngoài phán xét nghề đào tạo. Tôi đang ở trong nghề. Tôi vừa là người bỏ tiền, thời gian và công sức để học từ người khác, vừa là người xây dựng và bán các chương trình chia sẻ kiến thức của chính mình. Vì vậy, trước khi nói về trách nhiệm của người khác, tôi muốn tự nhìn lại trách nhiệm của bản thân.

Cuốn sách dành cho hai nhóm người đọc, cũng là hai chiếc mũ:

• Người đang có kiến thức, chuyên môn, kỹ năng, nhưng chưa nhận ra mình có thể tạo ra giá trị cho người khác bằng cách chia sẻ, hoặc chưa biết chia sẻ sao cho tử tế và bền vững.
• Người đang muốn học, muốn lớn lên, muốn kế thừa tinh hoa từ người đi trước, và muốn chọn đúng nơi, đúng người để học.

Tôi mong người có tri thức sẽ mạnh dạn trao đi những giá trị thật. Tôi mong người đi học sẽ biết chọn lựa, biết suy xét và biết biến kiến thức thành hành động. Và tôi mong giữa người dạy và người học luôn có sự tôn trọng, trung thực và trách nhiệm.

Còn tôi, dù mai này đứng trên bao nhiêu sân khấu, chia sẻ với bao nhiêu học viên hay viết thêm bao nhiêu cuốn sách, tôi vẫn muốn giữ cả hai chiếc mũ của mình.

Chiếc mũ người trò, để nhắc tôi rằng mình còn rất nhiều điều phải học.

Chiếc mũ người thầy, để nhắc tôi rằng những gì mình chia sẻ có thể chạm đến cuộc đời người khác.

Tôi học để trưởng thành. Tôi chia sẻ để góp phần giúp người khác trưởng thành.

Lê Tấn Đào
TP. Hồ Chí Minh, 2026