Trong các buổi cà phê kết nối doanh nhân, có một câu chuyện tôi nghe đi nghe lại. Anh chủ xưởng kể một ngày của mình: sáu giờ ra mở cửa xưởng, tám giờ tiếp khách, mười giờ duyệt bản vẽ, trưa đi báo giá, chiều theo xe giao hàng, tối về ngồi trả tin nhắn trên trang Facebook tới gần nửa đêm.
Tôi hỏi anh có bao nhiêu người phụ. Anh nói có ba, nhưng việc gì cũng phải chờ anh gật đầu mới chạy. Hôm nào anh bệnh nằm nhà, xưởng gần như đứng lại.
Anh không phải người lười. Anh giỏi nghề, chăm chỉ, và đang gánh cả doanh nghiệp trên hai vai. Câu hỏi tôi muốn đặt ra trong bài này là: kiểu làm ăn đó còn chạy được bao xa, và tới năm 2040 thì doanh nghiệp Việt Nam nhiều khả năng sẽ vận hành theo cách nào.
Làm một mình thì trần nhà rất thấp
Doanh nghiệp mà một người quyết tất cả luôn có một cái trần rõ ràng: trần thời gian của người chủ. Mỗi ngày anh có chừng mười sáu tiếng tỉnh táo. Gặp được bao nhiêu khách, ký được bao nhiêu báo giá, đăng được bao nhiêu bài, tất cả đều bị chặn ở con số đó.
Cái trần thứ hai là trí nhớ. Khách cũ tên gì, đơn trước làm mẫu nào, hẹn gọi lại ngày nào, mọi thứ nằm trong đầu người chủ và trong vài tin nhắn trôi mất. Khi số khách lên tới vài trăm, trí nhớ vỡ trận.
Cái trần thứ ba là quan hệ. Khách chủ yếu đến từ người quen giới thiệu. Nguồn này tốt, nhưng nó lớn chậm và nó tắt rất bất ngờ khi thị trường xoay chiều.
Ba cái trần đó chẳng có gì mới. Điều mới là công cụ để phá trần bây giờ rẻ hơn hẳn so với mười năm trước.
Điều tôi đang nhìn thấy ngay hôm nay
Tôi không đoán tương lai bằng cảm hứng. Tôi nhìn cái đang chạy trước mắt rồi kéo dài đường đó ra.
Thứ nhất, một doanh nghiệp nhỏ hôm nay đã đang đứng trên vai cả chục bên khác mà nhiều khi chủ không để ý. Sàn thương mại điện tử lo gian hàng. Đơn vị vận chuyển lo giao. Cổng thanh toán lo thu tiền. Phần mềm lo tin nhắn. Xưởng gia công lo sản xuất. Kế toán dịch vụ lo sổ sách. Bóc từng lớp ra thì cái gọi là công ty của mình vốn đã là một mắt xích trong lưới rất nhiều bên.
Thứ hai, việc trước đây cần cả một phòng ban thì nay một người cộng vài phần mềm đã kham được phần lớn: viết bài, dựng video ngắn, trực tin nhắn cơ bản, tổng hợp số liệu bán hàng, nhắc lịch chăm sóc khách.
Thứ ba, các nhóm ngành đang tự gom lại. Nhóm nhà thầu chia việc cho nhau. Nhóm phòng khám giới thiệu ca chéo. Nhóm doanh nhân trong các câu lạc bộ mua bán qua lại với nhau hằng tuần.
Kiểu làm ăn theo hệ sinh thái đã bắt đầu rồi. Chỉ là phần lớn nó đang diễn ra một cách tình cờ, chưa mấy ai ngồi xuống thiết kế nó có chủ đích.
Hệ sinh thái trong đời thật trông như thế nào
Tôi hiểu chữ hệ sinh thái theo nghĩa rất đời: có ba thứ được dùng chung.
Dùng chung nguồn lực
Kho, xưởng, đội giao hàng, phòng quay, phần mềm quản lý. Một studio nhỏ hoàn toàn có thể phục vụ năm thương hiệu trong cùng khu vực, thay vì mỗi thương hiệu tự sắm máy quay rồi cất trong tủ.
Dùng chung tệp khách
Những bên phục vụ cùng một nhóm người nhưng bán món khác nhau thì rất dễ đưa khách qua lại. Một tiệm bánh, một studio chụp hình, một dịch vụ trang trí tiệc đều đang phục vụ các ông bố bà mẹ có con nhỏ trong bán kính vài cây số. Nếu ba bên góp vào một chương trình chung và cùng dùng một chỗ lưu thông tin khách, chi phí tìm khách của cả ba đều giảm.
Dùng chung năng lực số
Đây là phần tôi làm nhiều nhất với các chủ doanh nghiệp. Một bên có sẵn quy trình nội dung, một bên có sẵn trang bán hàng, một bên có sẵn kịch bản chăm sóc. Ghép lại thành một bộ khung dùng chung thì bên yếu nhất cũng chạy được, đỡ cảnh ai cũng mò từ đầu rồi bỏ cuộc giữa chừng.
Điểm mấu chốt của cả ba thứ trên là dữ liệu và quy trình phải nằm ở chỗ đọc được, thay vì nằm trong đầu vài người. Đó cũng là lý do tôi hay khuyên chủ doanh nghiệp dựng cho xong 8 tầng của một hệ thống kinh doanh trên internet trước, rồi mới bàn chuyện bắt tay với ai.
AI đứng ở đâu trong bức tranh này
AI là thứ giúp một doanh nghiệp nhỏ hoạt động được như một doanh nghiệp lớn hơn nó vài lần. Soạn bản nháp nội dung, cắt video, trả lời những câu hỏi lặp đi lặp lại, đọc file bán hàng rồi tóm tắt, nhắc việc theo lịch.
Nhưng tôi cũng nói thẳng phần AI không làm được. AI không biết khách của bạn thật sự lo điều gì, nếu bạn chưa từng ngồi nghe họ nói. AI không giữ chữ tín thay bạn. AI không đi ăn sáng với đối tác để gỡ một hiểu lầm.
Tôi hay ví thế này: con người là nhạc trưởng, AI là nhạc công, khách hàng ngồi ghế khán giả. Dàn nhạc đông thêm không tự nhiên làm bản nhạc hay hơn. Người cầm đũa mới quyết định. Cách tôi dùng AI trong công việc hằng ngày, tôi đã kể riêng trong bài dùng Claude AI để tự động hoá phần marketing, ai cần chi tiết thì đọc thêm ở đó.
Mọi điều tôi viết về năm 2040 trong bài này là góc nhìn cá nhân, dựng lên từ những gì tôi quan sát được ở doanh nghiệp Việt Nam hiện tại. Đây không phải kết quả nghiên cứu thị trường, và tôi cũng không có quả cầu tiên tri.
Vì sao tôi nghĩ hướng hệ sinh thái sẽ mạnh dần lên
Lý do thứ nhất: chi phí thử một ý tưởng đang rẻ đi. Khi một người có thể tự làm trang bán hàng, tự dựng video, tự chạy chăm sóc khách, sẽ có rất nhiều đơn vị siêu nhỏ ra đời. Đơn vị siêu nhỏ thì khó ôm trọn một chuỗi giá trị, nên theo hướng này họ gần như buộc phải ghép với nhau.
Lý do thứ hai: khách hàng ngày càng muốn mua trọn gói. Người xây nhà muốn một chỗ lo từ bản vẽ tới nội thất. Người chuẩn bị đám cưới muốn một chỗ lo từ chụp hình tới tiệc. Bên nào ghép được nhiều mảnh để khách đỡ mệt thì bên đó dễ được chọn, và một mình rất khó ghép cho đủ.
Lý do thứ ba: khi nội dung do máy tạo ra tràn ngập, niềm tin trở thành thứ đắt giá. Người thật, cộng đồng thật, những mối làm ăn đã kiểm chứng qua nhiều năm sẽ có lợi thế. Tôi nghĩ các nhóm ngành nghề, các câu lạc bộ doanh nhân vì vậy còn quan trọng hơn nữa, chứ không mất đi vì công nghệ.
Ba lý do trên là suy luận từ những gì đang diễn ra, không phải điều chắc chắn. Nếu bạn hỏi tôi tới năm 2040 có bao nhiêu phần trăm doanh nghiệp làm theo kiểu hệ sinh thái, tôi trả lời thật lòng là tôi không biết. Tôi chỉ tin bên nào chuẩn bị trước thì đỡ chật vật hơn.
Bảy việc nên chuẩn bị từ hôm nay
- Viết ra danh sách những việc chỉ mình bạn làm được. Ngồi một buổi, liệt kê cho hết. Danh sách càng dài thì trần nhà của doanh nghiệp càng thấp.
- Chuẩn hoá một quy trình quan trọng nhất thành văn bản. Chọn quy trình ra tiền, ví dụ cách tiếp một khách mới hoặc cách xử lý một đơn hàng, viết từng bước để người khác đọc là làm được.
- Gom dữ liệu khách về một chỗ do bạn sở hữu. Một file bảng tính cũng được, miễn có tên, số điện thoại, khách đến từ đâu, đã mua gì, hẹn chăm sóc lúc nào.
- Dựng phần lõi của hệ thống bán hàng tự động: nội dung thu hút, trang để khách để lại thông tin, kịch bản chăm sóc, bước chốt đơn. Xong bốn phần đó rồi hãy nghĩ tới chuyện mở rộng.
- Giao cho AI đúng một việc lặp lại mỗi ngày. Chọn việc nhỏ thôi, chạy hai tuần, đo lại xem tiết kiệm được bao nhiêu phút. Có số rồi mới quyết mở tiếp.
- Chọn hai hoặc ba đối tác cùng tệp khách nhưng khác món hàng, thử một chương trình chung trong ba mươi ngày. Thoả thuận trước bằng văn bản: ai làm gì, chia thế nào, thông tin khách chung thuộc về ai.
- Ghi lại số liệu của chính mình: khách đến từ nguồn nào, bao nhiêu người hỏi, bao nhiêu người mua. Sáu tháng sau bạn sẽ có căn cứ thật để quyết định, thay vì quyết theo cảm giác.
Bảy việc này không cần vốn lớn. Cái cần là chịu ngồi xuống làm và làm đều.
Chỗ dễ vỡ của mô hình hệ sinh thái
Tôi cũng thấy nhiều nhóm hợp tác tan trong vòng ba tháng, và lý do gần như lặp lại giống nhau.
- Không có người điều phối. Ai cũng bận việc riêng, việc chung thành việc phụ, rồi nguội.
- Không rõ luật chơi. Chia doanh thu kiểu nào, khách chung là của ai, ai chịu trách nhiệm khi khách phàn nàn. Không nói trước thì tới lúc có tiền là có chuyện.
- Ghép quá nhiều bên ngay từ đầu. Ba bên đã khó điều phối, mười bên thì thành cuộc họp dài vô tận.
- Không đo. Chạy chung vài tháng mà không ai biết chương trình mang về bao nhiêu khách, nên cũng không ai biết nên tiếp tục hay dừng.
Cách tôi khuyên là thử nhỏ. Hai hoặc ba bên, một chương trình, ba mươi ngày, có ghi lại kết quả. Chạy được thì mở rộng, không chạy được thì dừng sớm, mất ít.
Tóm lại
Doanh nghiệp năm 2040, theo cách tôi hình dung, sẽ giống một điểm nút trong lưới hơn là một pháo đài tự cung tự cấp: giữ phần việc lõi mình giỏi nhất, ghép phần còn lại với người khác, và có một hệ thống chạy nền để mọi thứ không phụ thuộc vào trí nhớ của ông chủ.
Tôi đi lên từ nghề kỹ thuật, quãng đường đó tôi có kể trong bài từ một anh thợ sửa điện thoại đến người làm marketing bằng AI. Bài học lớn nhất tôi rút ra là sức một người thì có hạn, hệ thống và bạn đồng hành mới kéo mình đi xa được.
Năm 2040 không tới trong một buổi sáng, nó tới mỗi tuần một chút, qua đúng những việc bạn chịu ngồi xuống thiết kế lại từ hôm nay.
Về tác giả — Lê Tấn Đào
Tôi là Lê Tấn Đào, cựu Chủ tịch BNI Rainbow và Đại sứ BNI BEST. Tôi giúp người làm kinh doanh xây hệ thống bán hàng tự động trên Internet với Claude AI — để khách tự tìm đến, tự được chăm sóc mỗi ngày.