Sổ ghi nợ càng dày, két càng mỏng: bài học dòng tiền đầu đời

Một buổi tối gần Tết, tôi ngồi trong tiệm điện thoại của mình đếm tiền trong két, để ngày mai trả tiền hàng cho mấy mối linh kiện. Ngoài hẻm người ta chở mai, chở quất chạy qua chạy lại rần rần. Khuya rồi mà vẫn nhộn nhịp.

Tháng đó tiệm tôi bán đắt hơn hẳn mọi khi, cuối năm ai cũng muốn đổi máy mới xài Tết.

Tôi đếm hết cái két. Đếm lại lần nữa. Rồi ngồi im.

Thiếu một khúc khá sâu so với số tiền phải trả cho mối.

Tôi mở sổ bán hàng ra dò lại. Tháng đó có lời, lời đàng hoàng nha. Máy bán ra đều, tiền công sửa chữa cũng khá. Vậy tiền đâu?

Tiền nằm trong cuốn sổ bìa đen

Tiền nằm hết trong một cuốn sổ khác. Cuốn sổ ghi nợ, bìa màu đen, càng về cuối năm càng dày lên dữ.

Anh này lấy cái máy cho vợ, nói qua tuần anh gửi. Chú kia sửa cái màn hình, hẹn cuối tháng lãnh lương rồi ghé đưa. Người quen trong hẻm hết, ai hỏi ghi sổ tôi cũng gật. Hồi đó tôi nghĩ đơn giản lắm: chỗ quen biết mà, ai giựt của mình làm chi.

Tối đó tôi mới thấy ra một chuyện. Đâu có ai giựt của tôi đồng nào. Vậy mà tiền vẫn biến mất, biến thành chữ nằm trên giấy hết rồi. Trên sổ thì tôi lời, trong két thì trống rỗng. Người ta thiếu nợ mình, mà Tết tới mình lại thành người đi khất nợ mối hàng. Kỳ không?

Cầm cuốn sổ dày cộm trong tay mà cái bụng tôi thấy xót. Cảm giác đó tôi nhớ tới bây giờ.

Mấy bữa sau tôi đi đòi nợ. Ngại dữ lắm. Toàn chỗ quen, mở miệng khó gần chết. Có mấy người trả liền, còn xin lỗi vì quên. Có người hẹn thêm lần nữa, rồi gặp ngoài hẻm thì né. Có món tới giờ chắc vẫn nằm trong cuốn sổ đó.

Mà cái tôi mất đâu chỉ có tiền. Người thiếu mình lâu quá thì ngại mình, rồi qua tiệm khác mua cho khỏi chạm mặt. Mất tiền xong mất luôn khách. Cay cái chỗ đó.

Cuốn sổ đen ở đâu cũng có

Sau này vào BNI, một cộng đồng chủ doanh nghiệp, ngồi nghe mấy anh chị nói chuyện, tôi mới biết cuốn sổ đen đó có mặt ở khắp nơi, chỉ là đổi tên. Ở công ty lớn, người ta gọi nó là công nợ.

Có anh chủ xưởng kể đơn hàng làm không kịp thở, vậy mà cuối tháng anh vẫn chạy lòng vòng mượn tiền trả lương thợ, vì khách toàn hẹn thanh toán sau. Có chị bán hàng nói một câu tôi nhớ hoài: “Em ơi, chị nhìn báo cáo thì công ty chị lời, mà nhìn cái tài khoản thì chị lại nghèo.”

Bán được hàng là một chuyện. Tiền có chịu về túi mình không, về có đúng lúc không, là chuyện khác hẳn. Có tiệm bán vẫn đắt mà dẹp như thường, vì tới ngày trả tiền mặt bằng, tiền hàng, tiền lương, trong tay toàn là giấy hẹn. Chuyện quán kín bàn mà vẫn lỗ tôi từng viết cũng dính tới chữ dòng tiền này.

Ba cái luật từ cái Tết đó

Từ cái Tết năm đó tôi tự sửa lại mình. Có ba cái tôi giữ tới bây giờ.

Cái thứ nhất, tách cho rõ hai con số: số bán được và số thu được. Hồi đó tôi chỉ dòm số bán, thấy nó đẹp, ham mắt. Giờ tuần nào tôi cũng dòm thêm cái két: tiền thiệt về bao nhiêu, còn kẹt ở đâu. Dòm đều vậy thôi là đỡ bị ảo liền.

Cái sổ kể cho mình nghe một câu chuyện đẹp, còn cái két nói cho mình sự thật. Làm ăn thì phải nghe sự thật trước.

Cái thứ hai, luật ghi nợ phải rõ ngay từ đầu, và nói cho tử tế. Ai muốn ghi sổ tôi vẫn cho, nhưng hẹn ngày đàng hoàng, ba ngày hoặc bảy ngày, tới ngày là tôi nhắn liền, chứ không để kiểu lúc nào có thì trả. Đòi món nợ mới thì dễ, để lâu thì khó, vì càng lâu hai bên càng ngại nhau. Nhắc sớm là thương cả hai: giữ tiền cho mình, giữ luôn mối quan hệ với người ta.

Về sau tôi đổi cách hẳn. Thu tiền trước, hoặc thu tiền liền. Khách muốn trả góp thì làm qua công ty tài chính, tôi không tự đứng ra lãnh nợ nữa. Nhẹ đi rất nhiều.

Cái thứ ba, phải có một cục tiền dằn két. Để sẵn trong tài khoản bao nhiêu đó, đừng bao giờ xài cạn, xài sát đáy. Hồi trẻ tôi có đồng nào là ôm hàng đồng nấy, ham rẻ, ham số lượng. Tới hồi kẹt tiền một cái là chới với, phải bán tháo máy, bán lỗ luôn, sấp mặt, để gỡ lại tiền mặt. Có khi lời hoá thành lỗ.

Sau này tôi mới hiểu, cục tiền dằn két mua cho mình cái quyền được bình tĩnh. Người có tiền mặt trong tay thương lượng kiểu khác. Người kẹt tiền thì cái gì cũng phải gật, mà đã phải gật thì thường là thiệt.

Vừa là chủ nợ, vừa là con nợ

Có một chuyện ngộ. Tôi vừa là chủ nợ, vừa là con nợ. Khách ghi sổ của tôi, còn tôi thì ghi sổ của mấy đầu mối.

Từ sau cái tối đếm két, tôi đặt luật: tiền hàng của mối thì ráng trả trước, không trễ ngày nào. Mình trễ thì lần sau ai cho mình nợ nữa. Trả riết thành quen. Mối thương, có lô linh kiện ngon là ưu tiên cho tôi trước, giá cũng nới tay hơn.

Tôi thấm thêm một lần nữa: giữ chữ tín trong chuyện tiền bạc thì cái tín đó quay lại nuôi mình, bằng những đường mình không ngờ tới.

Có hai thứ tôi không bao giờ để nợ, đổi nghề hay không cũng vậy: tiền nhà, tức tiền thuê chỗ làm ăn, và tiền lương nhân viên. Nhân viên hết lòng với mình. Tới ngày họ trông lương thì dù khuya cỡ nào cũng phải xoay cho đủ, trả đúng hẹn, đừng để qua ngày.

Nghề đổi, bài học thì không

Giờ tôi làm nghề khác rồi, huấn luyện người làm kinh doanh dựng hệ thống bán hàng và marketing tự động. Đoạn đường từ tiệm sửa điện thoại tới đây tôi có kể rồi. Mấy cái luật cũ tôi vẫn xài y chang: tuần nào cũng kiểm dòng tiền, nói chuyện tiền bạc rõ ràng từ đầu với từng đối tác. Tiền nó chảy kiểu nào thì ở đâu cũng chảy kiểu đó à.

Nói vậy chứ bạn đừng nghĩ tôi giỏi chuyện tiền nha. Tới giờ tôi vẫn có lúc quyết sai, vẫn có lúc ham một cái gì đó rồi chi quá tay, xong ngồi tiếc. Năm nào cũng có bài mới để học. Tôi cũng không dạy làm giàu hay tài chính cao siêu gì, chỉ kể lại chuyện của một người từng ôm cuốn sổ ghi nợ trong một tiệm nhỏ, và đã trả học phí bằng chính tiền của mình.

Tập podcast tôi kể chuyện này, bạn nghe ở đây:

Kể ra cũng là để tôi nhắc lại chính mình, khỏi quên cái tối gần Tết ngồi một mình đếm két rồi lặng thinh.

Còn bạn thì sao? Đã bao giờ bán hàng ngon lành mà cuối tháng nhìn vô túi vẫn trống trơn chưa? Cuốn sổ ghi nợ của bạn, bây giờ đang dày cỡ nào rồi?