
Thử coi một ví dụ minh hoạ, số trong đó là số minh hoạ.
Một tiệm bánh có cơ sở 1 lãi đều 60 triệu mỗi tháng. Chủ vay 2 tỷ trong 5 năm, lãi 10% một năm, trả đều khoảng 42,5 triệu mỗi tháng, để mở cơ sở 2. Cơ sở mới mất 8 tháng mới hoà vốn, trong thời gian đó lỗ bình quân 30 triệu một tháng.
Cộng trừ lại: 60 trừ 30, trừ tiếp 42,5. Mỗi tháng âm 12,5 triệu. Tám tháng, chủ bơm thêm khoảng 100 triệu tiền nhà.
Chỗ hụt nằm ở lúc ký: chủ chỉ tính kịch bản đẹp. Ô 4.5 trong bộ Bản đồ nhiệt 30 ô tôi soạn cho chủ doanh nghiệp hỏi đúng chỗ này: doanh nghiệp đang nợ bao nhiêu, có trả nổi từ dòng tiền thật không, và khi nào mới nên vay hay gọi vốn?
Ô này gom mọi đồng tiền không đến từ lãi
Vay ngân hàng, vay người thân, thuê mua thiết bị, tiền góp của cổ đông, nhà đầu tư. Thêm một thứ nhiều người quên: tiền khách trả trước mà mình đem ra xài như vốn.
Vì sao phải gom hết vô một chỗ? Vì tiền trả nợ là chi phí cứng. Khách ít đi, nó đâu có ít đi theo. Vay đúng lúc thì tăng tốc, vay sai lúc thì rủi ro nhân lên nhiều lần, y như tiệm bánh ở trên. Gọi vốn khi chưa có số thật thì hoặc không ai rót, hoặc phải nhường nhiều phần sở hữu với giá thấp.

Bốn dấu hiệu cho thấy ô này đang nóng:
- Không nói ngay được tổng nợ, lãi suất và ngày đáo hạn của từng khoản.
- Dùng thẻ tín dụng hay khoản vay cá nhân để trả chi phí doanh nghiệp.
- Vay vì thiếu tiền trả lương, chứ chưa có khoản đầu tư nào kèm phương án trả nợ.
- Kế hoạch mở rộng ghi “cần X tỷ” mà không ghi tiền lấy từ đâu, điều kiện gì, kịch bản xấu ra sao.
Một cái bảng, một phép chia
Việc đầu tiên là lập bảng nợ. Mỗi khoản một dòng: ai cho vay, gốc còn lại, lãi suất, kỳ hạn, tiền trả mỗi tháng, tài sản bảo đảm. Ghi luôn nợ người thân, tiền thuê mua thiết bị, cái thẻ tín dụng lỡ quẹt cho tiệm.
Rồi làm một phép chia: dòng tiền hoạt động mỗi tháng chia cho tổng tiền trả nợ gốc và lãi mỗi tháng. Số dòng tiền lấy từ ô 4.2 dòng tiền, công nợ. Dưới 1 lần là bạn đang lấy tiền chỗ khác để trả nợ. Bộ tài liệu lấy 1,5 lần làm ngưỡng tham khảo, còn mỗi ngân hàng có yêu cầu riêng.
Viết luật vay lúc chưa cần tiền
Luật vay là một trang giấy bạn tự viết lúc đầu óc còn tỉnh, chưa có khoản tiền nào đè lên vai. Ba câu để bắt đầu:
- Chỉ vay cho tài sản hay dự án tạo ra tiền, có phương án trả từ dòng tiền đã chứng minh.
- Không vay để trả lương hay bù lỗ.
- Không dùng tiền khách trả trước làm vốn đầu tư.
Câu thứ hai làm tôi nhớ cái tiệm điện thoại hồi xưa. Trong bài sổ ghi nợ càng dày, két càng mỏng tôi có kể: hai thứ tôi không bao giờ để nợ là tiền thuê chỗ làm ăn và tiền lương nhân viên.
Trước khi ký khoản vay nào, tính lại với doanh thu thấp hơn 30% và thời gian lên công suất chậm gấp đôi. Vẫn trả được thì mới ký. Hai mốc này là cách CAS tự đặt, để chủ có sẵn tiêu chí mà nói “chưa” với khoản vay hay lời mời góp vốn tới quá sớm. Tiệm bánh ở đầu bài mà thử bước này, chắc đã vay ít hơn, hoặc đợi tích luỹ thêm.
Lãi giữ lại trước, người ngoài sau cùng
Cần tiền để lớn lên thì đi theo thứ tự: lãi giữ lại, rồi vay có phương án trả rõ ràng, góp vốn từ người ngoài để sau cùng. Bậc nào cũng cần sổ sách sạch.
Thứ tự này có gốc. Gordon Donaldson đặt ý ban đầu trong cuốn Corporate Debt Capacity (1961). Năm 1984, Stewart Myers và Nicholas Majluf dựng thành mô hình trên tạp chí Journal of Financial Economics, sau hay gọi là lý thuyết trật tự phân hạng (pecking order). Nói cho sòng phẳng: lý thuyết gốc mô tả cách doanh nghiệp thường chọn nguồn vốn, nó không đưa lời khuyên cho từng trường hợp.
Ngân hàng và nhà đầu tư quyết dựa trên hồ sơ, ít khi dựa trên tầm nhìn. Báo cáo đúng hạn, lãi thật nhiều tháng liền, kế hoạch dòng tiền: chuẩn bị từ trước khi cần.
Bạn đang tự dựng hệ thống bán hàng trên Internet?
Tôi có chỉ trọn cách làm trong mấy khoá của tôi: từ nội dung, thu khách, nuôi dưỡng cho tới chốt đơn, có AI gánh phần việc lặp đi lặp lại.
Tiền khách trả trước là nợ
Ví dụ minh hoạ thứ hai, số cũng là số minh hoạ. Một phòng tập bán thẻ hội viên 12 tháng, thu trước 1,8 tỷ, dùng gần hết để xây chi nhánh 2. Chi nhánh 2 chậm có khách, hội viên cũ vẫn tới tập thêm nhiều tháng mà tiền đã tiêu rồi. Thiếu tiền trả lương huấn luyện viên, phòng tập phải bán thẻ giảm giá sâu để lấy tiền mặt. Càng bán càng lỗ.
Tiền khách trả trước là nợ dịch vụ, chưa phải vốn đầu tư.
John Mullins có cuốn The Customer-Funded Business (Wiley, 2014) về chuyện dùng tiền khách để tài trợ tăng trưởng. Thu trước là nguồn tiền tốt, nhưng bộ tài liệu thêm điều kiện: chỉ dùng phần dịch vụ đã làm xong. Phần chưa làm vẫn là nợ với khách, phải giữ riêng.
Vì sao cùng một chữ vay mà người này khá lên, người kia nghèo đi, tôi có nói trong video ngắn này:
Bạn đang ở mức nào
Mức 1 là không biết tổng nợ, vay nóng, vay người quen không giấy tờ. Mức 2 là biết từng khoản nhưng chưa có bảng tổng, thiếu tiền mới vay, chưa có luật vay. Mức 3 có bảng nợ cập nhật hằng tháng, tính khả năng trả nợ, có luật vay viết ra, chủ vẫn tự theo dõi. Mức 4 có kế hoạch nguồn vốn 12–24 tháng, có hạn mức dự phòng sẵn, kế toán theo dõi, chủ chỉ quyết. Mức 5 là hồ sơ sạch, lãi thật nhiều năm, doanh nghiệp tự chọn được nguồn vốn với điều kiện tốt. Phân vân giữa hai mức thì chọn mức thấp hơn.
Bài này là gợi ý quản trị. Nó không thay cho tư vấn pháp lý, thuế, tài chính hay đầu tư, và tôi không khuyên bạn nên vay hay đừng vay. Đó là quyết định của bạn trên hồ sơ thật, sau khi đối chiếu văn bản hiện hành, hỏi kế toán, luật sư. Góp vốn thì làm hợp đồng, nhờ luật sư xem.
Ô 4.5 là ô cuối nhóm tài chính trong chuỗi Bản đồ nhiệt 30 ô. Ô ngay trước là kế toán, báo cáo, chỗ làm ra bộ hồ sơ mà ngân hàng sẽ hỏi. Bạn tự chấm ô này ở cas.letandao.com.
Còn bạn, nếu hôm nay phải ghi hết các khoản nợ ra một tờ giấy, kể cả nợ người thân, bạn ghi được mấy dòng mà khỏi lục lại? Kể tôi nghe ở phần bình luận nhé.
Mỗi khoá dựng một mảnh của hệ thống. Bạn thiếu mảnh nào thì học mảnh đó:
- CAS Automation: Hệ thống khách hàng tự động. Dựng cả cỗ máy bán hàng trên Internet: hút khách, nuôi dưỡng, chốt đơn, đo lường, có Claude AI phụ.
- Bộ Não Thứ 2 với Claude AI. Dạy Claude hiểu khách hàng, sản phẩm và giọng nói của doanh nghiệp bạn, rồi giao cho nó những việc lặp lại.
- CAS Video Marketing. Làm video đều đặn cho việc kinh doanh mà không chết chìm ở khâu dựng.
- CAS Edit Video Tự Động. Phần thực hành: cài phần mềm CAS Edit Video để máy dựng video thay bạn.
- Phần mềm CAS Edit Video. Tôi tặng miễn phí.
Chưa biết bắt đầu từ đâu? Đọc bài Học khoá nào trước?
Chủ tịch Chapter Rainbow NK11, Đại sứ BNI Vùng Hà Nội 06 với gần 3000 thành viên là chủ doanh nghiệp trong ngoài nước. Tôi đồng hành cùng người làm kinh doanh dựng hệ thống bán hàng tự động trên Internet: từ nội dung, thu khách, nuôi dưỡng cho tới chuyển đổi, có AI phụ mấy việc lặp đi lặp lại.
Một hệ thống bán hàng chạy đều cho bạn đúng thứ mà người cho vay nào cũng hỏi: dòng tiền thật từ khách thật, tháng nào cũng ghi lại được.
Muốn dựng hệ thống đó cho việc làm ăn của bạn?
Xem các khoá học của tôi →
hoặc đọc thêm tại letandao.com