Càng giỏi tay nghề, tiệm càng nhỏ mãi

Chừng mười năm trước, có một đêm gần 12 giờ khuya mà tôi vẫn còn ngồi trong tiệm điện thoại của tôi.

Cửa đã kéo hết xuống, chừa một khoảng nhỏ xíu cho gió lùa vô. Trên bàn là cái rổ nhựa đựng đầy điện thoại khách gửi sửa qua đêm. Cái nào cũng dán một mẩu giấy, tôi ghi cẩn thận: tên, số điện thoại, bệnh gì, sửa bao nhiêu tiền.

Tôi cầm cây khò hơ con main. Mùi nhựa thông với mùi khò khét khét, quen tới mức tôi ngửi là biết nhiệt đủ chưa. Cái điện thoại bàn thì cứ reo. Khách gọi hỏi nửa đêm: máy hàn xong chưa, sáng mai lấy sớm được không? Tôi kẹp ống nghe vào vai, tay vẫn hàn.

Tôi kể lại đêm đó vì có một chuyện tôi đã hiểu sai rất lâu.

Thợ giỏi nhất tiệm

Hồi đó tôi là thợ, coi như giỏi nhất tiệm. Nói vậy hơi buồn cười, vì tiệm cũng chỉ có mình tôi là chính. Nhưng mấy con main bị ngâm nước, mấy ca chỗ khác chê, về tay tôi là khả năng cao sống lại. Khách quen kêu đích danh luôn.

Một cái máy tưởng bỏ đi mà tôi cứu được, nó đã lắm bạn. Tôi tự hào về chuyện đó, và tôi yêu cái nghề đó thiệt.

Thuê thợ phụ mà vẫn ôm hết

Có một dạo tôi thuê một bạn thợ phụ. Bạn đó nhanh tay, chịu học. Nhưng giao máy cho bạn xong, tôi cứ đứng sau lưng ngó chừng. Bạn hàn chưa tới là tôi giành lại. Bạn ghép sim hơi lâu là tôi làm giùm cho nhanh.

Bạn đó phụ tôi được mấy tháng rồi nghỉ. Tôi còn thầm nghĩ: thôi làm một mình cho chắc, đỡ phải sửa lại sau lưng người ta.

Lúc đó tôi tưởng mình đang giữ chất lượng. Mãi sau này mới hiểu, tôi đang giữ cho cái tiệm nhỏ mãi.

Một ngày tôi chỉ có hai bàn tay, chỉ có chừng đó giờ. Máy nhận vô bằng đúng số máy tôi hàn xong trong đêm. Muốn nhận nhiều hơn thì thức khuya hơn, dậy sớm hơn, tới lúc thân thể không cho nữa. Có bữa tôi ngồi hàn mà tay run, mắt hoa, mấy con linh kiện nhỏ xíu nhoè hết. Doanh thu thì không nhích lên được bao nhiêu.

Cái trần của tiệm chính là sức của tôi.

Cái bẫy đó tôi gặp lại ở BNI

Sau này ở BNI, một cộng đồng doanh nhân, tôi gặp nhiều chủ doanh nghiệp giỏi nghề.

Có một anh chủ xưởng, tay nghề khỏi bàn, sản phẩm làm ra là khách mê. Vậy mà anh không dám nhận đơn lớn, vì cái khâu quan trọng nhất chỉ mình anh làm được.

Có một chị bán hàng, một mình chốt đơn, một mình trả lời tin nhắn tới khuya. Chị nói: “Em ơi, chị không dám bệnh luôn á. Chị nghỉ một ngày là shop đứng im một ngày.”

Y chang tôi hồi ở tiệm: giỏi nghề nên ôm hết, mà càng ôm càng không ai gánh thay được.

Một doanh nghiệp chỉ chạy được khi có mặt ông chủ, bà chủ thì thật ra chưa thành doanh nghiệp. Đó là một nghề tự do, chỉ khác ở chỗ mình tự làm chủ mình. Nghe oai mà mệt lắm, làm chủ mà làm luôn chủ nhật.

Tôi nghe đâu đó một ý, đại khái người làm kinh doanh giỏi nhất chưa chắc là người tự tay làm ra sản phẩm tốt nhất, mà là người xây được một đội nhóm, một cỗ máy, để nó vẫn làm ra sản phẩm tốt khi mình vắng mặt. Phải mất nhiều năm, mất kha khá tiền, tôi mới thấm.

Cái bẫy này có tên từ lâu. Michael E. Gerber, trong cuốn The E-Myth Revisited (1995), tách người chủ ra ba vai: người thợ, người quản lý và người doanh nhân. Ông chỉ ra một giả định chết người của người thợ ra mở tiệm: tưởng hiểu nghề là hiểu luôn cách điều hành một doanh nghiệp làm nghề đó. Tôi có kể về cuốn này trong bài kinh doanh là phải có hệ thống.

Ba điều tôi ước mình hiểu sớm hơn

Tôi không dám gọi là lời khuyên. Chỉ là hiểu sớm thì đỡ vất vả.

Thứ nhất, bạn không thể vừa làm thợ giỏi nhất vừa làm ông chủ giỏi nhất. Phải chọn. Ông thợ bán cái giờ của mình. Ông chủ xây bộ máy để giờ của người khác chạy giùm. Ngày nào tôi còn dành lúc tỉnh táo nhất để khò với hàn, thì tôi không còn đầu óc nghĩ chuyện gì lớn hơn cái bàn sửa. Tôi phải bước ra khỏi cái bàn đó, dù đó là chỗ tôi giỏi nhất.

Thứ hai, quăng đại việc cho người ta rồi cầu trời thì chưa gọi là giao. Phải viết được cách bạn làm ra thành từng bước nhỏ: bước nào trước, bước nào sau, ra sao là chuẩn. Đó là quy trình. Hồi xưa nghề của tôi nằm trong đầu, trong tay, không nói ra được nên không giao được. Về sau tôi ngồi tập ghi: bước một làm gì, bước hai làm gì, chỗ nào dễ sai thì dừng lại kiểm tra. Cách làm nằm trên giấy rồi, người khác mới làm theo được.

Thứ ba, khó nhất, là buông tay khỏi việc bạn làm giỏi nhất, vì đó là chỗ bạn thấy mình có giá trị. Mấy bữa đầu tôi thấy trống trải, như vô dụng. Người ta làm chậm hơn, xấu hơn tôi một chút là ngứa tay muốn giành lại. Tôi phải tập chịu cảnh người khác làm chưa bằng tôi, để họ có cơ hội làm tới lúc bằng, rồi hơn tôi. Giành lại hết thì tôi mãi là cái trần của chính công ty tôi.

Tập podcast tôi kể chuyện này mang một câu hỏi làm tên: làm chủ hay làm khổ?

Tới giờ tôi vẫn chưa buông giỏi

Bây giờ tôi làm CAS, hệ thống hoá việc chăm sóc khách hàng bằng công cụ tự động và cách làm bài bản hơn. Gốc rễ vẫn là bài học từ cái tiệm điện thoại, cái tiệm tôi từng bán rẻ nhất mà khách vẫn bỏ đi: làm sao để một việc không phải lúc nào cũng cần đúng một người.

Mà nói thiệt, tôi vẫn chưa buông giỏi. Có việc tôi vẫn ôm, vẫn ngồi tới khuya vì thấy chỉ tôi làm mới yên. Như chuyện ngồi thu âm podcast. Tôi biết có AI kể thay được, nhưng tôi vẫn muốn giọng của tôi tới được điện thoại của bạn.

Rồi sáng ra tôi tự nhắc: “Ê, mày lại đứng sau lưng người ta rồi đó.” Tôi vẫn đang tập buông, mỗi ngày một chút.

Còn bạn, có việc nào bạn biết rõ nên giao cho người khác hay cho một công cụ, mà tới giờ vẫn chưa dám buông? Vì sao? Kể tôi nghe ở phần bình luận nhé, tôi đọc hết.